Voor de tweede keer heb ik de oratie van professor Dirk Jan Koch bijgewoond. De eerste keer was enkele jaren geleden aan de Radboud Universiteit in Nijmegen; vorige week woonde ik zijn oratie bij aan het International Institute of Social Studies in Den Haag.
Een diaspora-bank
In 2014 pleitte ik voor de oprichting van een diaspora-bank, van waaruit de diaspora financieel en economisch zou kunnen bijdragen aan het land van herkomst. Dit voorstel heb ik gedaan in het boek Game Changers: Diasporadoeners en -denkers voor een andere Afrika-agenda, onder redactie van Amma Asante en Alberta Opoku, uitgegeven door Stichting Oikos (ISBN 978-9090287041).
Game Changers bevat een verzameling essays van maatschappelijke actoren – ‘diasporadoeners en -denkers’ – die vanuit de Afrikaanse diaspora werken aan een alternatieve agenda voor Afrika. De insteek van het boek is kritisch: er wordt onderzocht hoe de diaspora invloed uitoefent op Afrika, en hoe ontwikkeling, macht, uitwisseling en verandering verlopen – vaak met nadruk op eigen kracht en creativiteit, in plaats van het traditionele hulp- of ontwikkelingsparadigma.
Diaspora bij ontwikkelingsbeleid betrekken
Vorige week sprak Dirk Jan Koch de wens uit om de diaspora actief te betrekken bij het maken van ontwikkelingsbeleid. Iets wat voormalig minister voor Ontwikkelingssamenwerking Bert Koenders (die in de zaal aanwezig was) ooit voorzichtig in gang had gezet door grote ontwikkelingsorganisaties te verplichten samen te werken met diaspora-organisaties. Dat initiatief kwam echter moeilijk van de grond.
Toen minister Ploumen aantrad, verschoof de koers juist richting samenwerking met grote multinationals, zoals Heineken, die zij zag als succesvolle spelers in ontwikkelingssamenwerking.
De Congo Codes van Dirk Jan Koch
Ik zie de oratie van Dirk Jan Koch als een belangrijke bijdrage in het ontwikkelingsdebat, juist op een moment waarop het Trump-regime in de VS de grootste ontwikkelingsorganisatie, USAID, letterlijk heeft ontmanteld. Je kunt Dirk Jan Koch niet goed begrijpen zonder zijn boek De Congo Codes gelezen te hebben.
Ontwikkelingshup dient geopolitieke belangen
Zelf probeer ik in dit debat altijd de stemmen van de Belg Jef Van Bilsen en de Nederlandse oud-minister Ben Bot te betrekken.
Van Bilsen kreeg na de onafhankelijkheid van Congo de opdracht om na te denken over de inrichting van ontwikkelingshulp. Hij adviseerde destijds om deze hulp niet onder te brengen bij het ministerie van Economische Zaken, noch bij Buitenlandse Zaken, omdat hij vreesde dat het dan enkel de geopolitieke belangen van België zou dienen. Is dat niet precies wat we vandaag nog steeds zien?
Kort na de invoering van ontwikkelingshulp in België werd het geld ingezet om werkloze Belgen – vaak oud-kolonialen die waren teruggekeerd uit Congo – weer naar Congo te sturen voor zogenaamde ontwikkelingsprojecten. Hun werkloosheid werd opgelost, maar de projecten zelf dienden nauwelijks de ontwikkeling van Congo; eerder werkten ze die tegen. En wat zei Ben Bot ooit over Ontwikkelingssamenwerking?
Je moet het zien als het planten van kleine Nederlandse vlaggetjes overal. Zodat als je daar later zaken gaat doen, je meteen wordt herkend”
“Je moet het zien als het planten van kleine Nederlandse vlaggetjes overal. Zodat als je daar later zaken gaat doen, je meteen wordt herkend. Zo van: komt u uit Nederland? Kijk, dát vlaggetje is door jullie gefinancierd, en dát ook, en dat andere daar…”
Op die manier krijg je zaken gedaan, aldus Ben Bot. Ontwikkelingshulp is, in zijn ogen, in ons eigen belang.
Ontwikkeld China, bedreiging voor het westen
Een ander voorbeeld is China. Nog niet zo lang geleden ontving China ontwikkelingshulp vanuit Europa en Nederland. Nu het land is uitgegroeid tot een wereldmacht, is de toon veranderd: ineens wordt China gezien als bedreiging, en worden allerlei economische en geopolitieke barrières opgeworpen.
Mijn centrale vraag is dan ook: willen we werkelijk dat landen zich ontwikkelen? Of houden we ze aan het lijntje, zodat ze onder ons niveau blijven – zoals olie en water in een glas, waarbij de olie altijd boven blijft drijven en het water onderin zakt?
De stem van Dirk Jan Koch is van groot belang om het ontwikkelingsdebat nieuw leven in te blazen.
Alphonse Muambi
